مراحل ساخت ساختمان از صفر تا صد؛از تخریب تا نازک کاری

ساخت یک ساختمان از یازده مرحله ی پشت سرهم تشکیل می شود. هر مرحله روی مرحله ی قبل سوار است و خطای مرحله ی پایین تر را معمولاً در مرحله ی بالاتر نمی شود جبران کرد. بتن ریزی که با میلگردبندی ناقص انجام شده باشد دوباره کاری ندارد، فقط ترمیم یا تخریب دارد. برای همین مالک باید ترتیب کارها را بداند و در هر مرحله بداند چه چیزی را باید ببیند.

این مقاله ساختمان مسکونی را از روز اول تا تحویل می گیرد و هم اسکلت بتنی را توضیح می دهد و هم اسکلت فلزی را. اگر هنوز روش ساخت را انتخاب نکرده اید، اول مقاله ی راهنمای مشارکت در ساخت و روش های ساخت وساز را بخوانید.

۱. کارهای مقدماتی: مدارک، پروانه، آزمایش خاک و تیم اجرایی

قبل از اینکه کسی به زمین دست بزند، سه کار باید تمام شده باشد.

اول مدارک. سند ملک، وضعیت ثبتی و مشخصات زمین باید روشن باشد. بعد پروانه ی ساخت از شهرداری گرفته می شود. نقشه های معماری، سازه و تأسیسات برای این کار توسط مهندس طراح تهیه و در نظام مهندسی ثبت می شود. ضوابط شهرداری مشخص می کند چند درصد زمین را و در چند طبقه می شود ساخت.

دوم آزمایش خاک. آزمایشگاه مجاز با حفر چاهک یا گمانه نوع خاک و مقاومت آن را گزارش می دهد و مهندس سازه پی را بر همین اساس طراحی می کند. نقشه ی پی بدون این گزارش حدسی است.

سوم تیم اجرایی: مجری، ناظر و پیمانکارهای بخش های مختلف. نحوه ی همکاری با سازنده، چه مشارکت و چه مدیریت پیمان و چه قرارداد متری، در همین مرحله با قرارداد روشن می شود. 

۲. تخریب ساختمان قدیمی و پاکسازی زمین در مراحل ساخت ساختمان

اول انشعابات آب، برق و گاز قطع می شود. بدون این کار تخریب خطرناک است. بعد باید وضعیت دیوارهای مشترک با همسایه ها بررسی شود، چون ضربه ی تخریب به آن ها منتقل می شود. نخاله هم باید به محل مجاز حمل شود و روی زمین یا معبر نماند.

وقتی ساختمان قدیمی برداشته شد، زمین تمیز و تسطیح می شود تا نقشه بردار بتواند کارش را شروع کند.

۳. تجهیز کارگاه

کارگاه باید قبل از شروع کار اصلی آماده باشد: حصار دور زمین، انبار مصالح، آب و برق موقت، سرویس بهداشتی برای کارگرها و مسیر ورود و خروج ماشین آلات. ایمنی کارگاه با مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان تنظیم می شود. مصالحی که در انبار بد نگهداری شوند، مثل سیمانِ نم کشیده یا میلگرد خوابیده روی گل، به کیفیت کار آسیب می زنند.

۴. پیاده کردن نقشه و گودبرداری در مراحل ساخت ساختمان

نقشه بردار محور ستون ها و ترازها را از روی نقشه روی زمین پیاده می کند. هر خطایی که اینجا رخ بدهد، در تمام ساختمان تکرار می شود. پس این مرحله سرسری گرفته نمی شود.

بعد گودبرداری شروع می شود. عمق گود از نقشه می آید. خطر اصلی این مرحله دیواره ی گود و ساختمان های مجاور است. بسته به عمق و نوع خاک، گود با روش هایی مثل نیلینگ، مهار یا شمع پایدار می شود و طرح آن را مهندس مربوطه می دهد. آب زیرزمینی و آب باران هم باید زهکشی شود تا کف گود گل نشود. 

۵. پی سازی

پی ساختمان را به زمین وصل می کند و مرحله ی بعدی را نگه می دارد. ترتیب کار معمولاً این است: ابتدا یک لایه بتن مگر برای تمیز و تراز شدن کف، بعد قالب بندی، میلگردبندی طبق نقشه ی سازه، و در آخر بتن ریزی. چاه ارت هم در همین مرحله اجرا می شود.

پیش از بتن ریزی، ناظر باید قطر، تعداد و فاصله ی میلگردها را با نقشه تطبیق بدهد. بعد از بتن ریزی دیگر نمی شود چیزی را دید. از بتن هم باید نمونه گرفته شود و مقاومتش در آزمایشگاه سنجیده شود. ضوابط پی در مبحث ۷ و ضوابط بتن در مبحث ۹ مقررات ملی ساختمان آمده است. عایق رطوبتی پی نیز در همین مرحله اجرا می شود.

در اسکلت فلزی یک کار دیگر هم اضافه می شود: صفحه ستون ها و بولت های مهاری باید هنگام بتن ریزی پی در جای دقیقشان قرار بگیرند. اگر چند میلی متر جابه جا باشند، نصب ستون فلزی روی آن ها دشوار می شود. پس قبل از بتن ریزی، نقشه بردار موقعیت و تراز بولت ها را کنترل می کند. 

بیشتر بخوانید :فونداسیون چیست؟ انواع و کاربرد فونداسیون

۶. اسکلت و سقف ها از جمله مراحل مراحل ساخت ساختمان

نوع اسکلت در نقشه ی سازه مشخص شده و به شرایط پروژه بستگی دارد. اینجا هر دو نوع را جدا توضیح می دهیم.

اسکلت بتنی

اسکلت از ستون ها، تیرها و سقف هر طبقه ساخته می شود. روند هر طبقه یکسان است: قالب بندی، آرماتوربندی، بازرسی ناظر، بتن ریزی و عمل آوری. سقف می تواند تیرچه بلوک یا دال بتنی باشد.

چند نکته در این مرحله بیشترین اهمیت را دارند. بتن باید با ویبره متراکم شود تا حفره نماند. بعد از بتن ریزی باید سطح بتن چند روز مرطوب بماند، وگرنه ترک می خورد و مقاومتش افت می کند. قالب ها هم نباید زودتر از زمان مجاز باز شوند. طراحی سازه با استاندارد ۲۸۰۰ و مبحث ۹ انجام می شود، پس هرچه روی کاغذ آمده باید در محل هم همان طور اجرا شود.

اسکلت فلزی

در اسکلت فلزی ستون ها و تیرها معمولاً در کارگاه ساخته می شوند و در محل پروژه نصب می شوند. پس بخشی از کار موازی پیش می رود: همزمان با پی سازی، قطعات در کارگاه ساخت آماده می شود. ستون ها روی صفحه ستون ها نصب و تراز می شوند و بعد تیرها به آن ها وصل می شوند. اتصالات یا جوشی است یا پیچ ومهره ای.

کیفیت جوش مهم ترین نکته ی نظارتی این مرحله است. جوشی که ظاهر خوبی دارد ممکن است داخلش ایراد داشته باشد، پس جوش های اصلی با آزمایش غیرمخرب کنترل می شوند. سطح فلز باید ضدزنگ بخورد، چون فلز بدون پوشش در رطوبت زنگ می زند. فولاد در برابر آتش هم مقاومت کمی دارد و دمای بالا آن را نرم می کند، برای همین پوشش ضدحریق یا اندود محافظ روی آن اجرا می شود.

سقف ها در اسکلت فلزی انواع مختلفی دارند، مثل تیرچه بلوک، عرشه ی فولادی با بتن روی آن، یا سقف کامپوزیت. انتخاب نوع سقف به طراحی سازه بستگی دارد.

۷. دیوارچینی و تیغه ها

بعد از اسکلت یکی از مراحل ساخت ساختمان، دیوارهای خارجی و جداکننده های داخلی ساخته می شوند. دیوار با بلوک، آجر یا مصالح سبک چیده می شود و باید به ستون ها و سقف متصل شود، وگرنه در زلزله جدا می شود. در بالای بازشوها نعل درگاه اجرا می شود.

جنس مصالح دیوار روی عایق صوتی و حرارتی ساختمان اثر مستقیم دارد. در اسکلت فلزی وزن دیوار روی طراحی سازه اثر دارد و مصالح سبک تر رایج تر است، اما انتخاب نهایی با طراح است. این موضوع باید قبل از شروع کار در مشخصات فنی پروژه تعیین شده باشد. 

۸. تأسیسات مکانیکی و برقی داخل دیوار و کف

لوله کشی آب، فاضلاب و گاز، لوله های برق و جعبه ها، لوله های سیستم گرمایش و سرمایش و کانال های کولر همگی قبل از گچ کاری و کف سازی اجرا می شوند، چون بعد از آن دیگر در دسترس نیستند.

لوله کشی آب باید قبل از پوشاندن، تحت فشار آزمایش شود تا نشتی اش معلوم شود. نشتی که پشت دیوار پنهان بماند، بعد از سال ها خودش را نشان می دهد و برطرف کردنش یعنی شکستن دیوار. نوع لوله، برند و روش اجرا (سری یا کلکتوری) را باید در ویندورلیست پروژه ثبت کرد. قواعد این بخش در مبحث های مربوط به تأسیسات مکانیکی، بهداشتی و برقی آمده است. 

۹. سفت کاری

سفت کاری به عنوان یکی از مراحل ساخت ساختمان یعنی همه ی کارهایی که ساختمان را برای نازک کاری آماده می کنند. گچ وخاک سقف و دیوارهای داخلی، سیمان کاری سرویس ها و فضاهای مرطوب، کف سازی با شیب بندی مناسب و عایق کاری رطوبتی حمام، سرویس و بالکن در این گروه قرار می گیرند.

بام هم همین جا کامل می شود. شیب بندی بام باید آب را به سمت کفشورها هدایت کند. بعد عایق رطوبتی روی آن اجرا می شود تا آب به سقف نفوذ نکند. عایق حرارتی هم مطابق مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان در نظر گرفته می شود. عایق کاری بد در سفت کاری معمولاً بعد از نازک کاری و در قالب نم و لکه ظاهر می شود و آن موقع هزینه ی رفعش چند برابر است. 

۱۰. نازک کاری

نازک کاری مرحله ای است که ساختمان شکل نهایی اش را می گیرد: نما، درب و پنجره، کاشی و سرامیک، نقاشی، کابینت و نصب تجهیزات.

ترتیب دقیق این کارها به پروژه بستگی دارد، اما منطق کلی ثابت است. کارهایی که گردوغبار و رطوبت تولید می کنند، مثل کاشی و سرامیک و سیمان کاری، زودتر انجام می شوند. کارهایی که به خراش و آلودگی حساس اند، مثل رنگ نهایی، کابینت و نصب شیرآلات، دیرتر.

مصالح این مرحله باید دقیقاً با ویندورلیست قرارداد مطابقت داشته باشند. برند و نوع پنجره ها (ترمال بریک یا یو پی وی سی)، کیفیت کاشی، جنس کابینت و رنگ ساختمان، همه همین جا مشخص می شوند. اینکه نازک کاری بر عهده ی سازنده باشد یا مالک، به عرف منطقه و قرارداد بستگی دارد. در بعضی مناطق تهران ساختمان به صورت خام تحویل داده می شود و کابینت و نقاشی با مالک است.

۱۱. تحویل، پایان کار و نظافت

پیش از تحویل، مالک باید کل ساختمان را با نقشه و ویندورلیست مقایسه کند. تأسیسات را روشن و آزمایش کند: شیرها، فاضلاب، برق، پکیج و کولر. درب ها و پنجره ها را باز و بسته کند و ایراد را مکتوب به سازنده بدهد.

پایان کار سندی است که شهرداری صادر می کند و تأیید می کند ساختمان مطابق پروانه ساخته شده است. بدون آن ساختمان از نظر قانونی کامل نیست. در آخر هم کارگاه تخلیه و ساختمان نظافت می شود و کنتورها و انشعابات رسمی تحویل مالک می شود.

سوالات پر تکرار در مراحل ساخت ساختمان:

۱. مراحل ساخت ساختمان از صفر تا صد به ترتیب کدامند؟

پاسخ: ساخت ساختمان در ۱۱ مرحلهٔ پشت سرهم انجام می شود که هر مرحله روی مرحلهٔ قبلی قرار می گیرد: ۱. کارهای مقدماتی (مدارک، پروانه، آزمایش خاک و انتخاب تیم اجرایی) ۲. تخریب ساختمان قدیمی و پاک سازی زمین ۳. تجهیز کارگاه ۴. پیاده کردن نقشه و گودبرداری ۵. پی سازی (اجرای بتن مگر، قالب بندی، میلگردبندی و بتن ریزی) ۶. اجرای اسکلت و سقف ها (بتنی یا فلزی) ۷. دیوارچینی و تیغه چینی ۸. اجرای تأسیسات مکانیکی و برقی داخل دیوار و کف ۹. سفت کاری (گچ وقالب، سیمان کاری، شیب بندی و عایق کاری) ۱۰. نازک کاری (نما، کاشی کاری، نقاشی، کابینت و نصب تجهیزات) ۱۱. تحویل، اخذ پایان کار و نظافت final

۲. تفاوت مراحل ساخت اسکلت بتنی و اسکلت فلزی چیست؟

پاسخ: در اسکلت بتنی، تمام مراحل (قالب بندی، آرماتوربندی، بتن ریزی با ویبره و عمل آوری) به صورت طبقه به طبقه و در محل پروژه انجام می شود. در اسکلت فلزی، قطعات در کارگاه هم زمان با پی سازی ساخته شده و به محل منتقل می شوند. سپس روی صفحه ستون ها (بولت ها) نصب می گردند. اجرای اسکلت فلزی نیازمند آزمایش غیرمخرب جوش، ضدزنگ و پوشش ضدحریق است.

۳. چرا آزمایش خاک قبل از طراحی سازه و پی سازی الزامی است؟

پاسخ: آزمایشگاه مجاز با حفر چاهک یا گمانه، نوع خاک و میزان مقاومت آن را تعیین می کند. مهندس سازه، پی (فونداسیون) ساختمان را دقیقاً بر اساس گزارش این آزمایش طراحی می کند. بدون این گزارش، طراحی پی کاملاً حدسی و غیرایمن خواهد بود.

۴. تفاوت سفت کاری و نازک  کاری در ساخت وساز چیست؟

پاسخ:

• سفت کاری: شامل تمام کارهایی است که ساختمان را برای نازک کاری آماده می کند؛ مانند گچ ولاک دیوارهای داخلی، سیمان کاری فضاهای مرطوب، کف سازی، شیب بندی و عایق کاری رطوبتی و حرارتی پشت بام و سرویس ها.
• نازک کاری: مرحلهٔ شکل گیری ظاهر نهایی ساختمان است؛ شامل اجرای نما، نصب درب و پنجره، کاشی و سرامیک، نقاشی، کابینت و نصب تجهیزات.

۵. تحویل ساختمان «خام» به چه معناست و نازک کاری بر عهده کیست؟

پاسخ: بر اساس عرف برخی مناطق (مانند بعضی مناطق تهران) و توافقات مندرج در قرارداد، ممکن است ساختمان به صورت «خام» تحویل داده شود. در این حالت، کارهایی مانند نصب کابینت، نقاشی و برخی تجهیزات بر عهدهٔ مالک است. مشخصات تمام مصالح بخش نازک کاری باید دقیقاً مطابق ویندورلیست (فهرست تامین کنندگان) قرارداد باشد.